Գործողությունները տեղի են ունենում արևմտահայ գյուղում՝ Օսմանյան կայսրության վերջին տասնամյակներին, երբ գյուղացիների կյանքը ծանրացած էր հարկերով, վարչական ճնշմամբ և մշտական անապահովությամբ։ Մի ամառային գիշերվա դրվագի միջոցով երևում են գյուղական առօրյան, մարդկանց փոխհարաբերությունները, կարճատև ուրախության պահերն ու դրանց փխրունությունը։ Պատմության կենտրոնում պատմող պատանին է, նրա ընտանիքը և քաղաքից եկած հյուր երիտասարդը։

19-րդ դարի վերջի Վանա լճի շրջակայքում, Օսմանյան կայսրության հայկական գյուղերում, ծավալվում է պատմություն մի ժողովրդի մասին, որը ապրում է աղքատության, հարկերի ու անիրավության ճնշման տակ։ Վանքի, գյուղի մարդկանց և մտավորականի հանդիպումների միջոցով բացվում է հասարակ մարդու ծանր վիճակը, իշխանության ու հոգևոր առաջնորդների հանդեպ անվստահությունը, ինչպես նաև արժանապատվությունը պահելու դժվար պայքարը։

Վրթանես Փափազյանի «Փայտե սուրը» հեքիաթը ներկայացնում է Ահմեդ հնակարկատի կերպարը, որի ճարպկությունն ու արդարամտությունը վերածվում են բարոյական հաղթանակի։ Գործը ընդգծում է արդար դատաստանի և խղճի ուժի գաղափարը՝ խորհրդանշելով փայտե սրի փոխակերպումը արդարության խորհրդանիշի։

«Կորսված արդարություն» այլաբանության մեջ ազնվականն ու հարուստը փնտրում են կորած Արդարությանը զենքով ու ոսկով։ Սակայն միայն Թշվառն է, որ իր՝ վշտի արցունքներով լի սրվակը կոտրելով, ծնունդ է տալիս «Բողոք» հսկային։ Արդարությունը հայտնվում է, սակայն խոստանում է վերադառնալ միայն այն ժամանակ, երբ Բողոքը հավաքի բոլոր տառապանքները և դառնա օվկիանոսի պես հզոր։